Özellikle tıp, bilimsel araştırma ve kamu yönetimi alanlarında etik ihlallerin önlenmesi ihtiyacı doğmuştur. Kronolojik bir çerçeveyle kısaca özetleyelim.

Antik ve Orta Çağ Temelleri

Hipokrat Yemini (MÖ 4.yy): Tıpta etik düşüncenin ilk yazılı örneklerinden biridir. Hekimin zarar vermeme, gizlilik ve yarar sağlama sorumluluğunu vurgular.

Orta Çağ’da etik daha çok dini ve mesleki kurallar çerçevesinde ele alınmıştır, kurumsal etik kurullar henüz yoktur.

Modern Etik Anlayışın Doğuşu (20. yy)

II. Dünya Savaşı Sonrası Dönüm Noktası: Nürnberg Kodu (1947) Nazi deneylerinin ardından hazırlanmıştır. Gönüllü onam, insan onurunun korunması gibi ilkeler ilk kez açıkça tanımlanmıştır. Bu belge, etik kurulların ortaya çıkmasının temel nedeni kabul edilir.

Kurumsallaşma Süreci

Helsinki Bildirgesi (1964) – Dünya Tabipler Birliği: İnsan üzerinde yapılan araştırmalar için etik kurallar belirlenmiştir. Araştırmaların bağımsız bir etik kurul tarafından değerlendirilmesi ilkesi getirilmiştir.

1970’ler (ABD ve Avrupa): IRB (Institutional Review Board) ve benzeri yapılar yaygınlaşmıştır. Üniversiteler ve hastaneler bünyesinde sürekli etik kurullar kurulmuştur.

Türkiye’de Etik Kurullar

1990’lardan itibaren; Tıp fakülteleri ve üniversitelerde etik kurullar oluşturulmaya başlanmıştır.

2000’li yıllarda; Klinik araştırmalar, akademik yayınlar, hayvan deneyleri ve kamu görevlileri için etik kurullar yasal zemine oturtulmuştur.

Günümüzde: Klinik Araştırmalar Etik Kurulları, Üniversite Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulları, Kamu Görevlileri Etik Kurulu gibi farklı alanlara özgü yapılar bulunmaktadır.

Günümüzde Etik Kurulların Rolü

İnsan haklarını ve onurunu korumak, bilimsel dürüstlüğü sağlamak, çıkar çatışmalarını önlemek ve toplumsal güveni güçlendirmektir.

-1-

KAMU KURUMLARINDAKİ ETİK KURALLAR TARİHÇESİ

Kamu kurumlarındaki etik kuralların tarihçesi, devlet gücünün adil, şeffaf ve hesap verebilir şekilde kullanılmasını sağlama ihtiyacından doğmuştur.

Dünya genelinde ve Türkiye özelinde kronolojik sırayla kısaca özetleyelim.

Tarihsel ve Düşünsel Temeller

Antik Yunan: Platon ve Aristoteles, yöneticilerin erdemli, adil ve kamu yararını gözeten kişiler olması gerektiğini savunmuştur.

Roma İmparatorluğu: Kamu görevlilerinin görevlerini dürüstlükle yürütmesi gerektiğine dair yazılı kurallar bulunmaktadır.

Bu dönemlerde etik, hukuk ve ahlak ile iç içe ele alınmış, kurumsal etik yapılar henüz oluşmamıştır.

Modern Kamu Etiğinin Doğuşu (19–20. yy)

Sanayi Devrimi sonrası: Devletin görev alanı genişlemiş, bürokrasi büyümüştür. Yolsuzluk, kayırmacılık ve çıkar çatışmaları daha görünür hâle gelmiş, bu durum da kamu görevlileri için yazılı etik kuralların oluşturulmasını zorunlu kılmıştır.

Uluslararası Gelişmeler

ABD (1958); Kamu görevlileri için ilk kapsamlı etik düzenlemeler yapılmıştır.

OECD Etik İlkeleri (1998): Kamu hizmetinde dürüstlük, tarafsızlık, saydamlık ve hesap verebilirlik vurgulanmıştır.

Birleşmiş Milletler Yolsuzlukla Mücadele Sözleşmesi (2003); Kamu görevlileri için etik standartların belirlenmesini üye devletlere tavsiye etmiştir.

 

TÜRKİYE’DE KAMU ETİĞİ TARİHÇESİ

Osmanlı Dönemi; Kanunnameler ve örfî hukuk çerçevesinde rüşvet yasağı, görevde adalet ve liyakat ilkeleri. Etik, daha çok ahlaki ve dini normlar üzerinden sağlanmıştır.

Cumhuriyet Dönemi; 1924 Anayasası ile kamu hizmetinde eşitlik ve hukuka bağlılık ilkeleri benimsenmiştir. Uzun süre etik, doğrudan değil disiplin ve ceza hukuku yoluyla düzenlenmiştir.

-2-

TÜRKİYE’DE KURUMSAL ETİK YAPININ OLUŞMASI (2000’LER)

2004 – 5176 sayılı Kanun: Kamu Görevlileri Etik Kurulu kurulmuştur.

2005 – Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri Yönetmeliği: Dürüstlük, Tarafsızlık, Saydamlık, Kamu yararını gözetme, Çıkar çatışmasından kaçınma. Bu düzenlemelerle etik, ilk kez bağımsız bir kurul ve yazılı ilkeler çerçevesinde ele alınmıştır.

 

GÜNÜMÜZDE KAMU KURUMLARINDA ETİK

Her kamu kurumunda; Etik komisyonları, Etik eğitimleri, Etik ihlal bildirim mekanizmaları

Amaç; Vatandaşın devlete olan güvenini artırmak, Yolsuzluk ve kayırmacılığı önlemek, Kamu hizmetinde kaliteyi yükseltmek.

Kısaca özetleyecek olursak, kamu kurumlarındaki etik kurallar, antik çağlardan gelen adalet ve erdem anlayışına dayanmakla birlikte, modern anlamda 20. yüzyılda gelişmiştir. Türkiye’de ise kamu etiği, 2004 yılında çıkarılan 5176 sayılı Kanun ile kurumsal bir yapıya kavuşmuştur.