TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMUNUN

KURULUŞ TARİHÇESİ   
 

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, 20/04/2016 tarihli ve 29690 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 6701 sayılı Kanun ile kurulmuştur.

İkinci Dünya Savaşı sonrası insan haklarının uluslararası alanda korunmasına yönelik adımlar atılmaya başlanmıştır. 1990’lı yıllara gelindiğinde bağımsız ve özerk ulusal insan hakları kurumu modeli ile insan haklarının korunması ve geliştirilmesi hususu gündeme gelmiştir. BM İnsan Hakları Komisyonunun 1946 yılında “ulusal komiteler” kurulması yönündeki girişimleriyle başlayan bu süreç, 1991 yılında ulusal kurumlara ilişkin uluslararası standartları belirleyen Paris Prensipleri’nin kabul edilmesi ve 1993 yılında BM Genel Kurulu tarafından bu ilkelerin onaylanması ile devam etmiştir.

1993 yılında, BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği himayesinde, ulusal insan hakları kurumlarının uluslararası standartlara uygunluğunu belirlemek üzere, Ulusal Kurumlar Uluslararası Koordinasyon Komitesi (International Coordinating Committee/ICC), bugünkü adıyla Ulusal İnsan Hakları Kurumları Küresel Ağı (Global Alliance of National Human Rights Institutions/GANHRI) kurulmuştur. Aynı yıl İnsan Hakları Dünya Konferansında kabul edilen Viyana Deklarasyonu ile Paris Prensipleri’ne uygun ulusal kurumlar kurulması yönünde yapılan çağrı üzerine, kurumlara olan ilgi artmıştır.

Dünya’da ulusal insan hakları kurumlarının yaygınlaşmaya başladığı 1990’lı yıllarda Türkiye’de de insan haklarının kurumsallaştırılması süreci başlamıştır. Bu çerçevede, oluşturulan insan hakları yapıları yasama organı bünyesinde komisyonlar veya yürütmeye bağlı birimler şeklinde örgütlenmiştir.

Devlet teşkilatı içerisinde insan hakları alanında kurumsallaşma konusundaki en büyük adımlardan birisi Başbakanlık Teşkilatı Hakkında 3056 sayılı Kanun’da değişiklik yapan 12.04.2001 tarihli ve 4643 sayılı Kanun’la, Başbakanlık Merkez Teşkilatı içerisinde ana hizmet birimi olarak “İnsan Hakları Başkanlığı” oluşturulması olmuştur. Aynı zamanda, İl ve İlçe İnsan Hakları Kurulları yerel düzeyde ihlal iddialarını incelemek, araştırmak, insan hak ve özgürlüklerinin kullanılmasının önündeki engeller ile hak ihlallerine yol açan idari, hukuki, siyasi ve sosyal nedenleri incelemek, araştırmak ve bunların çözümüne ilişkin önerilerde bulunmakla görevlendirilmişlerdir. Ancak 1990’lı ve 2000’li yıllarda insan haklarının Türkiye’de kurumsallaştırılması amacıyla oluşturulan bu birimler, Paris Prensipleri’nde belirtilen “bağımsızlık”, “idari ve mali özerklik” ve “çoğulculuk” niteliklerini taşımayan, ulusal insan hakları kurumu olarak görevlendirilmemiş yapılardı.

Avrupa Birliği ilerleme raporlarında, Paris Prensipleri’ne uygun bir kurumsal yapının kurulması yönünde yapılan tavsiyeler ve 90’lı yıllardan bu yana merkezdeki ve yereldeki deneyimlerin etkisiyle, Paris Prensipleri ile uyumlu bir ulusal insan hakları kurumuna ihtiyaç duyulmasına binaen 21.06.2012 tarih ve 6332 sayılı Kanunla Türkiye İnsan Hakları Kurumu (TİHK) kurulmuştur. TİHK’nun kurulmasıyla birlikte Başbakanlığa bağlı önceki birimlerin varlığına son verilmiş, söz konusu Kanun’un geçici maddelerine göre Kurum büroları kuruluncaya kadar, il ve ilçe insan hakları kurullarının, Kurum bürosu olarak görev yapacağı hükme bağlanmıştır.

Ulusal İnsan Hakları Kurumu olmanın yanı sıra TİHK, “İşkenceye ve Diğer Zalimane, Gayriinsanî veya Küçültücü Muamele veya Cezaya Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’ne Ek Seçmeli Protokol” (OPCAT) bağlamında, işkencenin ve diğer zalimane, insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele ya da cezanın önlenmesi konusunda çalışmalar yürütmek üzere 9/12/2013 tarihli ve 2013/5711 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Ulusal Önleme Mekanizması olarak belirlenmiştir.

Özgürlüğünden mahrum bırakılan kişilerin alıkonuldukları ceza ve tutukevleri, kamplar, bakım merkezleri gibi yerlerde işkence ve kötü muamele vakalarının yaşanmaması amacıyla bu yerlere yönelik izleme, inceleme, denetleme, değerlendirme ve raporlama faaliyetlerini yürüten bir ulusal önleme mekanizması görevinin TİHK’in sorumluluğuna yüklenmesi, Kurumun kapasitesinin de güçlendirilmesi ihtiyacını gündeme getirmiştir.

Diğer taraftan Anayasanın 10 uncu maddesi ve Türkiye’nin taraf olduğu temek insan hakları sözleşmelerinde düzenlenen ayrımcılık yasağına karşı etkin mücadele amacıyla bir eşitlik kurumunun kurulması, hem bu alandaki çalışmaların daha etkili yürütülmesi hem de AB müktesebatına uyum çerçevesinde ele alınmıştır. Bu doğrultuda Türkiye İnsan Hakları Kurumunun kurumsal kapasitesinin arttırılarak etkinliğinin arttırılması, ayrımcılık yasağı ve eşit muamele ile ilgili temel yasal çerçevenin ve kurumsal yapının düzenlenmesi, işkence ve kötü muameleye karşı ulusal önleme mekanizmasının etkinliğinin ve işlerliğinin arttırılması amacıyla Paris Prensipleri, ilgili AB müktesebatı ve AB üyesi ülkeler başta olmak üzere uluslararası örnekler dikkate alınarak Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, 20/04/2016 tarihli ve 29690 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 6701 sayılı Kanun ile kurulmuştur. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumunun kurulmasıyla birlikte 6332 sayılı Kanunla kurulmuş olan Türkiye İnsan Hakları Kurumu lağvedilmiştir.

TÜRKİYE’DE KAMU GÖREVLİLERİ ETİK KURULUNUN KURULUŞ TARİHÇESİ

• 25 Mayıs 2004 tarihinde, 5176 sayılı Kamu Görevlileri Etik Kurulu Kurulması ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun kabul edilmiştir. Bu kanunla resmî olarak Kamu Görevlileri Etik Kurulu (KGEK) kurulmuştur. Kuruluşun amacı; kamu görevlilerinin uyması gereken etik ilkeleri belirlemek, etik kültürünü yerleştirmek ve kamuda etik davranış standartlarını gözetmektir. Bu kanun 8 Haziran 2004 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

• Etik Kurulu’nun çalışmalarını dayandırdığı ve uygulama esaslarını belirleyen “Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” ise 13 Nisan 2005 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiş, kanunun uygulanmasını sağlayacak usul ve esaslar düzenlenmiştir. Kanun ve yönetmelik çerçevesinde Kurul, 29 Eylül 2004 tarihinde ilk toplantısını yaparak resmî olarak faaliyete geçmiştir.

•  Kurulun temel amaç ve görevleri arasında şunlar yer almaktadır: Kamuda saydamlık, tarafsızlık, dürüstlük, hesap verebilirlik ve kamu yararını gözeten etik davranış ilkelerini belirlemek ve uygulamayı denetlemek, Etik ilke ihlallerine ilişkin inceleme ve araştırma yapmak, Kamu görevlileri arasında etik kültürünü yerleştirmek ve yaygınlaştırmak gibi maddeler vardır.

• Kurulun kapsamına genel bütçeye dahil daireler, katma bütçeli idareler, mahalli idareler, kamu iktisadi teşebbüsleri, döner sermayeli kuruluşlar ve benzeri kamu kurumları dahildir. Ancak TBMM üyeleri, Bakanlar Kurulu üyeleri, yüksek yargı mensupları, Türk Silahlı Kuvvetleri personeli ve üniversiteler bu kapsamın dışındadır.

•  Kronoloji Tarihi;

25 Mayıs 2004’de 5176 sayılı Kanun kabul edildi. 8 Haziran 2004’de Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

29 Eylül 2004  Kurul ilk toplantısını yaparak faaliyete başladı.

13 Nisan 2005  Etik davranış ilkeleri yönetmeliği yayımlanarak uygulama başladı.

 

TÜRKİYE İNSAN HAKLARI VE EŞİTLİK KURUMUNDA TEŞKİL EDİLEN

 ETİK KOMİSYONLARI

Kurumumuz insan haklarını korumak ve geliştirmek, kişilerin eşit muamele görme hakkının güvence altına alınması için çalışmak, işkence ve kötü muameleyle etkin mücadele etme misyonu, insan haklarının korunması ve güçlendirilmesinde yürüttüğü çalışmaları, evrensel ve yerel değerlerimizi bağdaştıran politika ve kararlarıyla güvenilir, etkin ve saygın bir kurum olma vizyonu doğrultusunda görev yapmaktadır.

25 Mayıs 2004 tarihli ve 5176 sayılı Kamu Görevlileri Etik Kurulu Kurulması ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile 13.04.2005 tarihli ve 25785 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Yönetmeliğin 29. maddesi gereğince, Kurumumuzda Başkanlık Oluru ile ilki 25.10.2021 tarihinde, ikincisi 10.01.2024 tarihinde ve en son 05.01.2026 tarihinde 60127 sayılı Başkanlık Oluru ile Kurum Başkan Yardımcısı Adnan KUM başkanlığında, Üye Utku YÜKSEL, Üye Mehmet AKTAŞ, Üye Saadet SİNOPLU KARACA ve Üye Muhammed Emre KÜÇÜKŞAHİN’den oluşan Etik Komisyonu teşkil edilmiştir.

2020 yılında Etik İlkeleri Eğitimi düzenlenmiştir.