Ayrımcılık Yasağı Bağlamında Yapay Zeka Kullanımının Etkileri Uluslararası Sempozyumu

Sempozyum Tarihi: 30 Mart 2022

Yer: Gaziantep

Sempozyum Programı

Youtube Canlı Yayın Linki

Information in English

Yapay zeka kullanımının ayrımcılık yasağı kapsamında meydana getirebileceği insan hakları ihlallerine ilişkin farkındalık oluşturmak ve söz konusu ihlallerle mücadelede eşitlik kurumlarının rolünü anlamak amacıyla Kurumumuz ve Hasan Kalyoncu Üniversitesi iş birliğinde, 30 Mart 2022 tarihinde Gaziantep’te “Ayrımcılık Yasağı Bağlamında Yapay Zeka Kullanımın Etkileri Uluslararası Sempozyumu” gerçekleştirilecektir.

 Arka plan:

21 yüzyılın bu ilk çeyreğinde yapay zeka ile birlikte ortaya çıkan sosyal, kültürel ve iktisadi etkiler bu dönemin belirleyici faktörünün başında gelmektedir. Bu dönemde teknoloji otomasyonun ötesinde kendisini hızla üretmekte ve bu dönemde bu teknolojiyi kullananlar ile kullanamayanların bilgileri arasındaki farklılık yeni bir ayrımcılığın kaynağı olarak ortaya çıkmaktadır. Süreç çok hızlı olmaktadır. Bu bireylerin korunmasına yönelik hukuk kuralları konusunda yasa koyucuları da o kadar hızlı hareket etmek zorunda bırakmaktadır. Bundan dolayı teknolojinin yeni dinamizmi kuralların oluşturulması için de dinamik hareket etmeyi zorunlu hale getirmektedir. Bununla birlikte yapay zeka karar alma süreçlerindeki sorunlara, cinsiyet temelli ya da diğer temellere dayalı ayrımcılığa sebebiyet verme ya da kriminal amaçlara hizmet etme gibi pek çok potansiyel riski de beraberinde getirmektedir.[1]

YZ kullanımından kaynaklı ayrımcılığın önlenmesi konusuna, ulusal ve bölgesel düzeyde faaliyet gösteren insan hakları kurumlarının ve diğer ilgili kuruluşların gündeminde temel bir araştırma konusu haline gelmiştir. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği (OHCHR), Avrupa Konseyi, Avrupa İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, Irkçılığa ve Hoşgörüsüzlüğe Karşı Avrupa Komisyonu (ECRI), Avrupa Eşitlik Kurumları Ağı (EQUINET), Avrupa Temel Hakları Ajansı (FRA) ve Ulusal İnsan Hakları Kurumları Avrupa Ağı (ENNHRI)’nin ve Avrupa Birliği’nin (AB) ortaya çıkan yeni yaşama ilişkin çalışmaları bulunmaktadır.

OHCHR tarafından 15 Eylül 2021 tarihinde yayımlanan “The Right to Privacy in the Digital Age (focus on artificial intelligence)" başlıklı rapor, yapay zekanın giderek artan kullanımının mahremiyet hakkı ve ilgili haklardan yararlanma üzerindeki çok yönlü etkilerini incelemektedir. Raporda, yeterli güvenlik önlemleri alınana kadar temel insan hakları için bir risk düzeyi yüksek olan, sosyal tehlike oluşturan bir faktör olarak ortaya konmaktadır. Rapor da acilen YZ sistemlerinin satışı ve kullanımı konusunda acilen bir moratoryuma ihtiyaç olduğu vurgulanmakta, uluslararası insan hakları hukukuna uygun olarak kullanılamayan YZ uygulamalarının yasaklanması çağrısında bulunulmaktadır.[2]

Yapay zeka geliştirilmesi ve kullanılmasını sağlayan en önemli araç olan algoritmaların kullanımı konusunda Avrupa Konseyi’nin 2018 yılında yayımlanan “Discrimination, Artificial Intelligence, and Algorithmic Decision-Making” başlıklı bir raporu bulunmaktadır. Söz konusu raporda, algoritmik karar verme süreçlerine ilişkin karşılaşılan sorunlar ile birlikte YZ kaynaklı ayrımcılığın önlenmesinde eşitlik kurumlarının rolüne ilişkin bir bölüm mevcuttur.[3] Ayrımcılığa karşı Avrupa Konseyi bünyesinde Ad-hoc Committee on Artificial Intelligence (CAHAI) adlı bir komite kurulmuştur.[4]

ECRI’nin kuruluşunun 25’inci yıl dönümü münasebetiyle 26-27 Eylül 2019 tarihlerinde Paris’te gerçekleştirilen Üst Düzey Konferans kapsamında “Önyargı, Ayrımcılık ve Dışlamayı Önleme ve Bunlarla Mücadelede Algoritmaları Kullanmak” başlıklı bir toplantı düzenlenmiştir. Söz konusu konferansta, Avrupa İnsan Hakları Komiseri Dunja Mijotovic tarafından, Komiserliğin hazırlamış olduğu “Unboxing Artificial Intelligence: 10 Steps to Protect Human Rights” isimli çalışma sunulmuştur. [5] Çalışma kapsamında Avrupa Konseyi Üye Devletlerinin hâlihazırda YZ alanlarında uygulamaları bulunduğu ve yapay zekanın hem özel sektör hem de kamu sektörü tarafından giderek daha fazla kullanıldığı belirtilmiştir. Ancak bu artışın zararlı sonuçlarını önlemek için bu yolla toplanan verilerin korunması; ayrımcılık yasağı, eşitlik, bağımsızlık gibi ilkelerin gözetilmesi gerektiği belirtilmektedir.

EQUINET tarafından 2020 yılında yayımlanan “Regulating for an Equal AI: A New Role for Equality Bodies - Meeting the new challenges to equality and non-discrimination from increased digitisation and the use of Artificial Intelligence” raporunda EQUINET üyesi eşitlik mekanizmalarının konuya ilişkin görev ve sorumlulukları ile ülke örneklerine yer verilmektedir.[6]

Avrupa Komisyonu tarafından 19 Şubat 2020 tarihinde yayımlanan Yapay Zeka Beyaz Kitabı’na ENNHRI tarafından bir katkı sunulmuştur.[7] Söz konusu katkıda ulusal insan hakları kurumlarının yapay zekanın temel haklara olan etkisi konusunda izleme faaliyetleri gerçekleştirebileceği ve bu alanda gerekli önlemlerin alınmasına yönelik faaliyetleri üstlenebileceği ifade edilmektedir. Ayrıca gelecek dönemde YZ çalışmalarının insan hakları temelli bir yaklaşımla ele alınmasına yönelik bir rehber geliştirilmesinin amaçlandığı belirtilmektedir.

Uluslararası Af Örgütü ile dijital haklar konusunda faaliyet gösteren sivil toplum kuruluşu Access Now koordinasyonunda 2018 yılında kabul edilen Toronto Deklarasyonu’nun 1’inci maddesine göre “makine öğrenimi sistemlerinin kapasiteleri ve kullanımları arttıkça, bu teknolojinin insan hakları üzerindeki etkisinin incelenmesi gerekliliği doğmuştur. Makine öğrenimi ve ilgili sistemlerin insan haklarını desteklemek için kullanılabileceğini kabul etmek gerekmektedir ancak bu tür sistemlerin belirli bireylere veya insan gruplarına karşı kasıtlı veya kasıtsız ayrımcılığı kolaylaştırma kabiliyeti konusunda giderek daha fazla endişe duyulmaktadır. Bu teknolojilerin insanları ve insan haklarını nasıl etkileyeceğinin acilen ele alınması gerekmekte, makine öğrenimi sistemleri dünyasında, insan hakları ihlallerinden kimin sorumlu olacağı konusunun çözüme kavuşturulması önem taşımaktadır”.[8]

2 Nisan 2020 tarihinde dijital haklar konusunda faaliyet gösteren Alternatif Bilişim Derneği’nin de aralarında bulunduğu hak ve özgürlük temelinde çalışan çok sayıda sivil toplum örgütü tarafından devletlere ve şirketlere korona virüse karşı mücadelede dijital gözetim teknolojilerini kullanırken, insan haklarına saygı gösterme çağrısı içeren ortak sivil toplum açıklaması yayımlanmıştır. Açıklama, Alternatif Bilişim Derneği tarafından Türkçeye çevrilerek kamuoyuyla paylaşılmıştır.[9]States’ use of digital surveillance technologies to fight pandemic must respect human rights” başlıklı açıklamada, büyük veri ve YZ sistemleri de dahil olmak üzere COVID-19’a müdahale ederken dijital gözetim teknolojilerinin her türlü kullanımının, bu araçların ırksal azınlıklara, yoksulluk içinde yaşayan kişilere ve diğer marjinal gruplara karşı ayrımcılığı ve diğer hak ihlallerini kolaylaştırma riskinin ele alınması gerektiği belirtilmektedir. Kuralları gözeten düzenlemeler olmadan YZ sistemlerinin kullanımı güvenlik riskine sebebiyet vermektedir. [10]

Avrupa Birliği tarafından yayımlanan YZ kullanımında ayrımcılığı önleme konusunda temel hükümler içeren açıklayıcı memoranduma göre[11]  devlet kurumları tarafından gerçek kişilerin üzerinde YZ kullanımının ayrımcılık yasağını ihlal etmemesi, piyasa ekonomisinde ve mal ile hizmet sunuşunda YZ kullanımının ayrımcılığa sebep olmaması, YZ ile veri paylaşımının ayrımcılığa sebep olmaması amaçları çerçevesinde düzenlemeler yapılmalıdır.[12]

2018 yılında, AB’ye üye devletler tarafından AB Yapay Zekâ Bildirgesi imzalanmıştır.[13] Bu bildirge ile üye devletler için YZ alanında bir yol haritası belirlenmiş ve AB ülkelerinin YZ alanındaki lider ülkelerle rekabet edebilir hale gelebilmesini sağlayacak hedefler ortaya koyulmuştur.

YZ konusunda rekabet üstünlüğünün kazanılmasına ilişkin ulusal düzeyde de çalışmalar yürütülmektedir. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi Başkanlığı ile Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı iş birliğinde ve ilgili tüm paydaşların etkin katılımıyla hazırlanan "Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 2021-2025"’e ilişkin 2021/18 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi 20/08/2021 tarihli ve 31574 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.[14] Yapay zekâ alanında ülkemizin ilk ulusal strateji belgesi olma özelliğini taşıyan Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi ile Türkiye, YZ stratejisini yayımlayan ülkeler arasında yerini almıştır. Strateji Belgesi, On Birinci Kalkınma Planı ile Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programları doğrultusunda, "Dijital Türkiye" vizyonu ve "Milli Teknoloji Hamlesi" ile uyumlu olarak hazırlanmıştır. [15]

Uluslararası Sempozyumun İnsan Hakları Eylem Planı’nın[16] “Dijital Ortamda ve Yapay Zekâ Uygulamaları Karşısında İnsan Haklarının Korunması” başlıklı 8.10. numaralı hedefi ile “Yapay zekâ alanına ilişkin mevzuat çerçevesi, uluslararası ilkeler de dikkate alınarak oluşturulacak ve etik ilkeler belirlenecek, bu alanda insan haklarının korunmasına ilişkin tedbirler alınacaktır.” şeklindeki faaliyet alanına katkı sağlayacağı değerlendirilmektedir.

6701 sayılı TİHEK Kanunu’nun “Kurumun görevleri” başlıklı 9’uncu maddesinin 1’inci fıkrasında “İnsan hakları ve ayrımcılıkla mücadele konularında kitle iletişim araçlarını da kullanarak bilgilendirme eğitim yoluyla kamuoyunda duyarlılığı geliştirmek[17]” hükmü yer almaktadır. Bu kapsamda, kullanımı her geçen gün artan YZ teknolojilerinin ayrımcılık yasağı bağlamında ele alınması amacıyla ilgili uluslararası sempozyumun düzenlenmesi kararlaştırılmıştır.

 

BİLİM KURULU

Prof. Dr. Faruk BİLİR - Kişisel Verileri Koruma Kurumu Başkanı

Prof. Dr. Türkay DERELİ - Hasan Kalyoncu Üniversitesi Rektörü

Prof. Dr. Abdullah DİNÇKOL - Doğuş Üniversitesi Hukuk Fakültesi

Prof. Dr. Ece Göztepe ÇELEBİ - Bilkent Üniversitesi Hukuk Fakültesi

Prof. Dr. Enver BOZKURT - Hasan Kalyoncu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekan V.

Prof. Dr. Kıymet Tunca Çalıyurt - Trakya Üniversitesi

Prof. Dr. Gülriz UYGUR - Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi

Prof. Dr. Olgun DEĞİRMENCİ - TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi Hukuk Fakültesi

Prof. Dr. Pınar KARTAL - Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi

Prof. Dr. Yasemin IŞIKTAÇ - İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi

Prof. Dr. Yaşar SALİHPAŞAOĞLU - Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi

Doç. Dr. Hamdi Gökçe ZABUNOĞLU - Kırıkkale Üniversitesi Hukuk Fakültesi

Doç. Dr. Sezer BOZKUŞ KAHYAOĞLU - İzmir Bakırçay Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi

 

DÜZENLEME KURULU

Prof. Dr. Türkay DERELİ - Hasan Kalyoncu Üniversitesi Rektörü

Prof. Dr. Enver BOZKURT - Hasan Kalyoncu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekan V.

Doç. Dr. Sezer BOZKUŞ KAHYAOĞLU - İzmir Bakırçay Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi

Ezgi KAŞKAVAL OKYAY - İnsan Hakları ve Eşitlik Uzmanı

Fatma Sueda İMAN - İnsan Hakları ve Eşitlik Uzman Yardımcısı

Sevde ŞENGÜL - İnsan Hakları ve Eşitlik Uzman Yardımcısı

 

NOT: Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, COVID-19 pandemisinin seyrine bağlı olarak Sempozyumun takvimi ve icrasına ilişkin her türlü değişikliği yapma hakkını saklı tutmaktadır.

 

[1] https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/commission-white-paper-artificial-intelligence-feb2020_en.pdf

[2] https://www.ohchr.org/EN/Issues/DigitalAge/Pages/cfi-digital-age.aspx

[3] https://rm.coe.int/discrimination-artificial-intelligence-and-algorithmic-decision-making/1680925d73 

[4] https://www.coe.int/en/web/artificial-intelligence/cahai

[5] https://rm.coe.int/unboxing-artificial-intelligence-10-steps-to-protect-human-rights-reco/1680946e64

[6] https://equineteurope.org/wp-content/uploads/2020/06/ai_report_digital.pdf

[7] http://ennhri.org/wp-content/uploads/2020/06/ENNHRI-letter_White-Paper-AI.pdf

[8] https://www.amnesty.org/en/documents/pol30/8447/2018/en/

[9] https://alternatifbilisim.org/covid-19-ile-mucadele-dijital-hak-ve-ozgurluklere-saygi/ 

[10] https://edri.org/wp-content/uploads/2020/04/Joint-statement-COVID-19-and-surveillance-FINAL1.pdf

[11] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52021PC0206

[12] https://ec.europa.eu/newsroom/dae/redirection/document/75787

[13] https://ec.europa.eu/jrc/communities/en/node/1286/document/eu-declaration-cooperation-artificial-intelligence

[14] https://cbddo.gov.tr/SharedFolderServer/Genel/File/TR-UlusalYZStratejisi2021-2025.pdf

[15] https://cbddo.gov.tr/uyzs

[16] https://rayp.adalet.gov.tr/resimler/1/dosya/insan-haklari-ep02-03-202115-14.pdf

[17] https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6701.pdf

Bu uluslararası sempozyum etkinliğinde sunumu yapılan eserler Scopus indekste bulunan Springer Yayınevi aracılığıyla "The Impact of Artificial Intelligence on Governance, Economics and Finance" konulu kitap serisinde kitap içi bölümler olarak basılacaktır

Bilgi ve LCV için: yapayzeka.sempozyum@tihek.gov.tr


Paylaş
İşlem Sonucu