Dr. Yasemin GÜLLÜOĞLU ALTUN

Tebliği Buradan İzleyebilirsiniz.

 

AİLE ARABULUCULUĞU DÜZENLEMELERİ 

Dr. Yasemin GÜLLÜOĞLU ALTUN*[1]

 

ÖZ

Alternatif çözüm yöntemlerinden bir tanesi olan “Arabuluculuk” dünyada yaygın bir şekilde uygulanmaktadır. Birçok ülke tarafından mahkemeye yerine tercih edilen alternatif bir çözüm yolu olarak benimsenmiş durumdadır. Mahkeme yoluna gitmeden çözün bulmak için tarafların tercih ettikleri bir uygulama alanıdır. Mahkeme yolunu seçmek yerine arabuluculuk yolunun seçilmesi, mahkemeden daha hızlı, daha az masraflı ve kolay olması sebebiyle tercih edilmektedir. Ülkemizde yapılan en önemli mevzuat değişikliklerinden bir tanesidir.

            Bu yöntemin günümüz yargı sistemine beklenen faydayı sağladığı gözlenmekte ve hukukun birçok alanında değişikliklere gidilmektedir. Bunlardan bir tanesi de “Aile Arabuluculuğu” alanında yapılacak olan değişikliklerdir. Ayrılık veya boşanma aşamasında olan tarafların tercih ettikleri ve gizli bir süreçte çözümü kendilerinin bulduğu, mahkemede söylenemeyecek ifade edilmesi güç sayılacak duygusal kayıpların ön plana çıkartılabildiği bir sistemdir. Bu yöntem ülkemizde 2012 yılı itibariyle yargının yükünün azaltılması amacıyla adalet sistemine getirilmiş yen bir alternatif uygulama alanıdır. Barıştan yana helalleşme kültürüdür.

            Aile arabuluculuğu uygulamaları ile beklenen asıl amaç çocuğun yüksek menfaatinin göz önüne alınması ile boşanma ve ayrılık aşamasındaki ebeveynlerin çocuklarını görmezden gelmelerinin önüne geçilmesi ve çocuğun en az zararla hayatına devam etmesinin sağlanması amaçlanmaktadır. Amerika’da, Avrupa’da Aile Arabuluculuğu yaygın olarak kullanıldığını söyleyebiliriz.

            Türk aile yapısına uygun, kolay adapte olunabilecek, toplumsal cinsiyet sorunlarının aşılabildiği bir yeni sistemin ortaya çıkması ümit edilmektedir. Osmanlı dönemin de dahi uygulanmış olan bu sistemin ülkemiz açısından geç kalınmış bir düzenleme olduğunu da söyleyebiliriz. Aile kavramı bizler için her zaman mahrem bir kavram olarak toplumun içindeki en küçük topluluk olarak yer almıştır. Kendi içinde özel düzenlemelerinin olması gerektiği düşüncesiyle, alanında uzman Aile Arabulucuları ile yürütülebilecek doğru bir sistemin yerleşmesini arzulamaktayız. Bu sebeple bu çalışmada özellikle Aile Arabuluculuğu düzenlemelerine katkı sağlamak ümit edilmektedir. 

 

Anahtar Kelimeler: Arabuluculuk, Aile Arabuluculuğu, Alternatif Çözüm Yöntemi, Hukuk, Uyuşmazlık, Anlaşma,

 

FAMILY MEDIATION REGULATIONS

ABSTRACT

Mediation, which is one of the alternative dispute resolution methods, has been commonly used around the world. It has been adopted by many countries as a type of alternative dispute resolution instead of the court. It is a practice, which is preferred by the parties, to find a resolution without a court judgement. Mediation is preferred instead of the court because the mediation is faster, economical and easier than court. It is one of the most important legislative changes in our country.

It is observed that this method provides the expected benefit to our legal system and changes in many scopes in our law system are made. One of these changes is in “Family Mediation”.  Family mediation is a system preferred by the parties in the period of judicial separation and divorce and is a confidential process in which parties find the solution. In this system, the parties can reveal their emotional problems which cannot be explained easily against the court. This method is a new alternative practice which is regulated in 2012 in our country to reduce the workload of the courts. It is a culture of conciliation by peace.

The main expected aims of the family mediation practices are to take the children’s benefit into consideration and prevent parents from ignoring their children and provide children with continuing their lives with minimum harm. We can state that family mediation has been commonly used in America and Europe.

A new system, which is proper to Turkish family structure and easy to be adopted and have opportunity to overcome the gender problems, is expected to create. We can state that this system, which is practiced even in Ottoman period, is regulated late. Family as a confidential concept is a smallest part of the society for us. With the idea that there should be special regulations, we desire the proper system that is carried out by the professional family mediators. For this reason, in this study, it is expected to contribute to especially family mediation regulations.

Key Words: Mediation, Family Mediation, Alternative Dispute Resolution Methods, Law, Disagreement, Contract

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

            GİRİŞ

            Arabuluculuk kaybedeni olmayan Kazan-Kazan ilkesinin esas alındığı barıştan yana helalleşme kültürü ile benimsenen dostane bir çözüm yöntemidir. Arabuluculuk müessesi sulh olmak, tahkim, uzlaşma ve fasilitasyon[2] gibi çözüm yollarından farklı bir özel düzenlemeye sahiptir. Şöyle ki, arabuluculuk yönteminde taraflar kendi çözümlerini kendileri bulurlar. Böylece taraflar kendi kararlarını kendileri verdiği için masadan anlaşarak barışarak kalkabilmeleri her zaman mümkün olabilmektedir.

            Barış ve helalleşme kavramları[3] Türk kültüründe yaygın olarak kullanılan kelimelerdir. Ülkemizin aile, toplum yapısına baktığımızda boşanmak isteyen çiftlerin öncelikle aile büyüklerinin, dostların girişimleri ile içinde bulundukları “boşanma-ayrılma” bu durumu bir kez daha düşünmeleri istenir. Aile birliğinin ortadan kalkmaması için herkes üzerine düşeni yapmaya çalışır. Var olan bu kültürün resmi yollarla yapılması taraflar açısından kalıcı sonuçlar doğuracağı söyleyecek olursak, her anlamda böylesine önemli bir müessesesinin yıkılmaması için belki de devlet eliyle yürütülebilecek bir sistemin gelmesi ve toplum tarafından benimsenmesi zaman içerisinde oturacak olan “Aile Arabuluculuğu” sistemi ile mümkün olabilecektir. Tüm bu nedenlerle Aile Arabuluculuğu sistemi mevzuatımıza yakın bir zamanda getirilmesi planlanan önemli bir yargısal değişim olacağına inanmaktayız.

            Alternatif çözüm yöntemlerinden bir tanesi olan arabuluculuk, 2008 yılında tasarı olarak meclise sunulmuş olmakla beraber kabul süreci 2012 yılıdır. 2013-2014 yıllarında Türkiye’nin ilk arabulucuları sisteme dâhil edilmiş ve o günden bugüne uyuşmazlığı olan taraflar için hızlı bir şekilde benimsenerek barış-helalleşme kültürü olarak yerleşmeye başlamıştır.

            Arabuluculuk sürecinde bir süreç yöneticisi bulunmaktadır. Tarafları anlayan ve tarafların kendi çözümlerini kendilerinin bulmasını amaçlayan bağımsız tarafsız bir 3. Kişinin katılımıyla ihtiyari olarak[4] yürütülen bir süreçtir.  Süreci yöneten kişi hukuk fakültesi mezunu, temel arabuluculuk eğitimini almış, yazılı sınavdan başarılı olduktan sonra sicile kaydolmuş kişidir. Arabuluculuk süreci arabulucu tarafından yürütülür. Yargılamanın yapılmadığı hâkim-hakem gibi davranılmadığı bir süreç yönetimi vardır. Bu sürecin sonunda taraflar bir anlaşmaya vardıklarında ilamlı belge haline gelebilecek geçerli bir belgeye de sahip olabilmektedir.

            Taraflar mahkeme yolunu seçtiklerinde yargının tanımış olduğu delil sunma, tanık dinletme, bilirkişi raporu alma, keşif masrafı verme gibi mekanizmaları kullanarak haklılık ve haksızlık tespiti içerisine girerler. Yasa gereği de kararı hâkim verir[5].  Arabuluculuk yolunda ise kararı taraflar verir. Süreç mahkemeye göre kolay, hızlı ve daha az masraflıdır. Arabuluculuk yolu ile benimsenen, taraflara eşit mesafede yürütülen mahkemeye gitmeden önce denenmesi gereken dostane bir çözüm yolu olarak görülmektedir. Devlet bu sistemin oturması için dava şartı arabuluculuk[6] yolunu seçmiş ve en azından uyuşmazlık içerisinde olan tarafları bu sürece hiçbir masrafları olmadan dâhil edebilmek için başvuruyu ücretsiz ve aynı zamanda anlaşamama halinde de ilk iki saatlik arabulucu ücretini de bakanlık bütçesinden ödemeyerek yargının yükünün azaltılmasına bir katkı sağlamıştır.

            Türk Medeni Kanununa baktığımızda aile arabuluculuğu düzenlenmediğini görmekteyiz. Zaten aile arabuluculuğu yargıya alternatif bir çözüm yöntemi olarak getirilmek istenmektedir. Yargılama sırasında hâkimlerde tarafları arabuluculuğa teşvik etmektedir. Şuan için dava şartı uygulaması henüz getirilmedi. Fakat dava şartı arabuluculuk sürecinin gelmesiyle beraber boşanma veya ayrılık aşamasındaki çiftlerin mahkemeden önce bir çıkış yolu olarak arabuluculuğu denemeleri arzulanmaktadır. Aile arabuluculuğu ile benimsenmek istene asıl amaç elbette ki çocuğun yüksek menfaatidir[7]. Boşanma süreci uzadığı zaman eşler hayatlarını yeniden kurmaları gecikiyor, yeni bir hayata çabuk adapte olamayabiliyorlar. Özellikle de çocuk var ise, çocuğun gözünden ailesinin bölünmüş olması, anne veya babasının başka bir evlilik içine girmesi belki de üvey anne veya üvey baba ile yaşaması gerektiği düşünüldüğünde, tüm bu nedenlerden bile aile arabuluculuğu yolu tercih edilmeli ve çocuk için en az zararla atlatılmış olması çok önemlidir.

            Çatışma içinde olan çiftler kurtuluşu evliliği sona erdirmekte bulurlar. Böylece en ufak çatırdamada konuşmak çözüm bulmak yerine boşanma veya ayrılık kararı almayı tercih etmektedirler. Aile arabuluculuğunun esasında iletişimin doğru kullanılması esas olduğu için kavgadan ve şiddetten[8] uzak en az zararla boşanmanın gerçekleşmesi hem ebeveynler hem de çocuklar için önemlidir[9]. Mahkeme aşamasında duyguların ifade edilmesi zor kabul edilirken arabuluculuk görüşmelerinde mahkemeden farklı olarak duygular ön planda çıkmaktadır. Aile arabuluculuğundan asıl beklenen az bir zararla boşanmanın gerçekleşmesiyken, bazen eşler boşanmama kararı alarak hayatlarına devam edebilmektedirler. Mahkemede Özellikle bu sistemin sevilen tarafı, tarafların en az zararla boşanmaları beklenirken taraflar ayrılmama kararı da alabilmektedir. Tüm bu sebeplerle, aile arabuluculuğunu önemsiyor ve Türk yargı sistemi içinde görmeyi umut ediyoruz.  

            Tarafların yaşadığı tamamen kırgınlık, üzüntü[10], öfke, depresyon beraberinde kaybetmenin vermiş olduğu kin ve nefret ile büyüyebiliyor[11]. Konuşmayı denemeyen çiftler üstesinden gelememektedir. Çözüme kavuşturulamayan durumlar söz konusu olduğunda da aile mahkemelerindeki sonuç boşanma ve maddi kısımla sınırlı kalmış oluyor. Boşanma bazı çiftler için travmatik bir etki yaratabilir[12].

  • ARABULUCULUK KAVRAMI

            Bağımsız 3. Bir kişinin kontrolünde yürütülen kararı tarafların verdiği arabuluculuk sistemi, “Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk” kanunu ile işlerlik kazanmıştır. Bu düzenleme ile tarafların anlaşmaları, barışmaları ve mahkeme yolunu tercih etmeden önce alternatif bir yol olarak bu sistemi öncelikle denemeleri arzulanmıştır. Tüm bu beklentiler ışığında yargının yükünün azaltılması için 2012 yılında Türk yargı sistemine getirilen arabuluculuğun tanımı HUAK madde 2’de şu şekilde kaleme alınmıştır;  “Sistematik teknikler uygulayarak, görüşmek ve müzakerelerde bulunmak amacıyla tarafları bir araya getiren, onların birbirlerini anlamalarını ve bu suretle çözümlerini kendilerinin üretmesini sağlamak için aralarında iletişim sürecinin kurulmasını gerçekleştiren, tarafların çözüm üretemediklerinin ortaya çıkması hâlinde çözüm önerisi de getirebilen, uzmanlık eğitimi almış olan tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin katılımıyla ve ihtiyarî olarak yürütülen uyuşmazlık çözüm yöntemini,” ifade etmektedir[13]. Tanımda da ifade edildiği gibi arabulucu tarafları bir araya getirir ama karar vermeyen 3. Bir kişi konumundadır. Zira taraflar kendi kararlarını vererek bir sürecin parçası olduklarından dolayı, bir uyuşmazlığın varlığı halinde mahkeme yolundan önce uygulanmasının kolay ve yararlı olduğunu söyleyebiliriz[14]. Bu maddeye 2017 yılında ek bir cümle getirilerek, tarafların süreç içerisinde çıkmazlara düşmeleri ve çözümü bulmalarının zorlaştığı durumlarda arabulucu “tarafların çözüm üretemediklerinin ortaya çıkması hâlinde çözüm önerisi de getirebilen”  ifadesiyle arabulucunun süreçte taraflara daha doğru bir şekilde yardımcı olması amaçlanmıştır. Bu yeni düzenleme ile kolaylaştırıcı arabuluculuk daha etken kullanım alanı bulabilmektedir.

            Arabuluculuk Alternatif[15] Çözüm Yöntemlerinden ( ADR- Alternative Dispute Resolution Methods) bir tanesidir[16]. Yargılama sürecindeki aksaklıkların azaltılmasına yardımcı bir alternatif çözüm yöntemi olarak kabul edilmektedir[17]. Barıştan yana helalleşme kültürünün içinde barındıran dostane bir çözüm yolu olması mahkeme salonunda yaşanabilecek aksaklıkların, süre kaybının, kişinin kendini yeteri kadar ifade edemeyişi bu anlamda bu sistemin faydaları olarak söylenebilir[18]. Arabuluculuk müzakerelerinde bir karar vericinin olmaması ve kararı tarafların vermesi taraflar açısından ihtiyaçların da taleplerin de bu süreçte dile getirebilmesi mümkün olabilmektedir. Böylece arabulucunun taraflar arasında iletişimi kolaylaştıran bir 3. kişi olarak yer aldığını söyleyebiliriz[19].

            Arabuluculuk tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş ve işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulama alanı bulmaktadır. Arabuluculuk görüşmeleri sonunda taraflar anlaşmaya varabilecekleri gibi anlaşmama yolunu da seçebilirler. Arabuluculuk görüşmesinin sonuna mutlaka bir tutanak tutulur ve görüşme resmiyete dökülür. Anlaşma halinde tutulmuş olan tutanak taraflar için bağlayıcı bir hale gelir ve icra edilebilirlik şerhi alınarak ilamlı belge haline getirilmiş olur[20]. Arabuluculuk Anlaşma Belgesi ile taraflar mahkeme sürecinde uzun bir süre sonra alabilecekleri bir kararı beklemeden, kısa bir süre içerisinde arabuluculuk müessesesi yolu ile haklarına kavuşmuş olacaktır.

            Alternatif çözüm yolu olan arabuluculuğun en güzel taraflarından bir tanesi de taraflar arabuluculuk yolunu gerek dava aşamasında gerekse dava açılmadan önce tercih edebilirler[21]. Böylece taraflar kısa bir süre içerisinde çözüme kavuşmuş olacaklardır. Böylece hem paradan hem de zamandan tasarruf olur[22].

  • AİLE ARABULUCULUĞU

            Arabuluculuk tanımından yola çıkarak aile arabuluculuğunun tanımını varmak istediğimizde, boşanma veya ayrılık aşamasındaki bireylerin aralarındaki anlaşmazlıkların[23] (duygusal-çocuklar-maddi) hem kendileri açısından hem de çocukları açısından en az zararla sonuçlanmasına yardımcı olan, bağımsız bir üçüncü kişi (arabulucu) yardımıyla mahkeme aşamasından önce gidilen bir yol olarak söyleyebiliriz[24].  Toplumun en küçük parçası olan ailenin bir araya getirildiği özel bir müzakere yöntemi olarak da söyleyebiliriz. Oturma düzeninden davetin yapılmasına kadar kendine özgü özel düzenlemelerinin olduğu ve taleplerden çok ihtiyaçların özellikle de duygusal ihtiyaçların ön plana alındığı bir sürecin tanımıdır.

            Aile arabuluculuğu Avrupa’da uygulama alanı bulmuş bir alternatif çözüm yöntemi olarak geçmekte ve “boşanma arabuluculuğu” olarak söylenmektedir[25]. Genel olarak baktığımızda ayrılık ve boşanma aşamasındaki çiftler için uygulama alanı bulduğunu görmekteyiz. Sadece çiftler konunun içinde kalmış olsaydı boşanma arabuluculuğu uygun olmuş olurdu. Zira işin içinde çocuklarında olması sebebiyle daha geniş düşünülmeli ve mevzuatımıza da aile arabuluculuğu olarak getirilmelidir.

            Bununla beraber, bu kavram geniş yorumlanmalıdır. Çünkü evli olmayan çiftler,  evlilik dışı çocukların durumları, aile için kardeş, anne, baba ilişkileri, evlatlık durumu v.d aile hukuku içindeki düzenlemeleri bu genel kavram içerisine alabiliriz zira aile çok geniş yorumlanmalıdır.  Dava şartı olarak getirilmek istenen düzenlemede ağırlıklı olarak ayrılık ve boşanma aşamasındaki ailelerin aile arabuluculuğuna yönlendirilmesi amaçlanmaktadır.  Parkinson’a göre, aile arabuluculuğuna vurgu yapmaktaki önem, “Aile” kavramının ne olduğudur. Şöyle ki; “evli olmayan çiftlerin ve birlikte yaşayanların “boşanma arabuluculuğuna” ihtiyaç duyamayacakları açıktır. Aile üzerine vurgu yapılması özellikle önemlidir, çünkü bu şekilde ihtiyaçlarının göz önünde bulundurulması zorunlu olan çocuklar da birlikteliğe dâhil edilebilmektedir” [26].

  • AİLE ARABULUCULULUĞUNUN İLKELERİ

 

  • Gönüllülük

            Arabuluculuk süreci gönüllü bir süreçtir. Arabuluculuğun temel ilkeleri arasında sayılan gönüllü bir şekilde sürece katılma ve devam ettirme aile arabuluculuğu konularında daha önemli bir yerdedir. Bu ilkenin uygulama alanı bulmasında esas olan ebeveynlerin sürece katılma konusunda hazır olmaları ve kendilerini bu süreçte rahat hissetmeleridir.

Arabuluculuk sürecinin gönüllü olduğu birçok düzenlemede yer almaktadır. HUAK m. 3’ e  gönüllülük “iradilik” olarak eklenmiştir. Bu maddeye göre taraflar sürece katılma, süreçten vazgeçme konusunda her aşamada kendi iradeleriyle hareket edebilecek ve sürecin gidişatına karar verebileceklerdir. 21 Mayıs 2008 tarihli Avrupa Arabuluculuk Direktifi arabuluculuğun gönüllü bir süreç olduğunu ifade etmektedir: “tarafların kendilerinin sürecin başında olmaları ve diledikleri gibi organize ederek diledikleri anda iptal etmeleri açısından… Ancak ulusal hukuk kuralları çerçevesinde mahkemelerin bir arabuluculuk süreci için zaman sınırlaması belirlemesi mümkün olmalıdır. Ayrıca mahkemeler arabuluculuğu uygun olması halinde tarafların dikkatine sunabilmelidir” (par. (13)). İngiltere ve Galler’de, ‘arabuluculuğa katılım, daima gönüllülük esasına dayanır ve katılımcılar ve arabulucu her zaman için süreçten çekilme hakkına sahiptir. Arabulucular bir katılımcının sürece katılmasının mümkün olmadığını veya istemediğini düşündükleri hallerde bu soruna işaret ederek arabuluculuk sürecini diledikleri gibi anında askıya alabilir veya sonlandırabilirler.’ (Aile Arabuluculuğu Konseyi, Çalışma Esasları 2016, 5.2)[27]. Zorunluluk aile arabuluculuğunda farklı bir etki oluşturabilir. Zira tavsiye karar da bile gönüllülükten bahsedilmektedir. Zorunlu bir sürecin benimsenebilmesi ancak tarafların süreç öncesi psikolojik olarak hazırlanması, uzman aile arabulucuları ve taraf vekilleri ile mümkün olabilmektedir. İyi hazırlanmış bir arabuluculuk sürecinde, tarafların doğru kararı vermeleri her zaman mümkündür.

            Gönüllülük sürecinin istisnası sadece dava şartının olduğu hallerdir. Şuan için sadece İş Hukukundan doğan uyuşmazlıklar ile Ticari Uyuşmazlıklar dava şartı olarak gönüllülük esasına bakılmaksızın uygulanır. Aile arabuluculuğunda dava şartının uygulanması bu kapsamda beklenmektedir.

  • Gizlilik

            Arabuluculuk davette dâhil gizli bir süreçtir. Taraflar aksini kararlaştırmadıkları sürece tüm süreç gizli bir şekilde yürütülür[28]. HUAK madde 4”e göre  (1) Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, arabuluculuk faaliyeti çerçevesinde kendisine sunulan veya diğer bir şekilde elde ettiği bilgi ve belgeler ile diğer kayıtları gizli tutmakla yükümlüdür. (2) Aksi kararlaştırılmadıkça taraflar ve görüşmelere katılan diğer kişiler de bu konudaki gizliliğe uymak zorundadırlar”.

            Ailenin korunması ve güvenliği esas alındığında, gizlilik aile arabuluculuğu sürecinde daha önemli bir yere sahip olacaktır. Gizlilik beraberinde önyargısız bir müzakere sürecini de beraberinde getirmektedir[29].

            Gizlilik arabulucu ve taraflar için geçerlidir. Sürece katılmış bir 3. Kişi var ise bu kural o kişiler içinde geçerlidir. Gizlilik çocuğun katılımının olduğu süreçte çocuk için daha bir önem arz edebilir. Taraflar her ne kadar aksini kararlaştırabilse de, süreç herkes için gizlidir. Aile arabuluculuğu sürecinde tutulmuş olan anlaşma belgesinin gizliliğinin mahkemeye sunulması ile kalkabileceğini de söyleyebiliriz. Aile arabuluculuğu sürecinde tarafların gizlilik ilkesini ortadan kaldırmak istemeleri durumu yazılı bir onayla sağlanırsa, mahkeme sürecinde bir tatsızlık yaşanmamış olur.[30]

  • Tarafsızlık

            Arabuluculuğun genel özelliklerinden bir tanesi arabulucunun tarafsız olmasıdır. HUAKY madde 11’ e göre arabulucunun özen yükümlülüklerinden bir tanesinin tarafsızlık olduğu zikredilmiştir. Aile arabuluculuğu sürecinde tarafsızlık ve yansızlık kavramlarının kullanıldığını görmekteyiz. Parkinson’ a göre ; “Arabulucular tarafsız ve yansız olarak tanımlanır. Ancak tarafsızlık ile yansızlık aynı şeyler değildir. Bir arabulucu herhangi bir tarafı temsil etmemesi, talimat vermemesi ve arabuluculuğun sonucundan herhangi bir çıkar elde etmemesi açısından yansızdır. ‘Arabulucular kendi tercih ettikleri sonucu taraflara dayatmayacak veya davası sonucu hakkında tahminlerde bulunmak dahil herhangi bir surette tarafları bu yönde etkilemeyecektir. Ancak, tarafların onay vermesi halinde arabulucular tarafların göz önünde bulundurduğu çözümlerin mahkemece onaylanacak veya hüküm altına alınacak parametrelerin dışında olduğu yönünde bilgi verebilir. Taraflarca olası mahkeme süreçleri, hukuki ve diğer hakları hakkında bilgi verebilir, bunları incelemede yardımcı olabilirler ancak herhangi bir tavsiye vermediklerinden emin olmalıdırlar’ (FMC Davranış Kuralları 5.3)[31] şeklinde yorumlandığını görmekteyiz. Bu iki kavramın arabuluculuk sürecinde eşit mesafe kavramına karşılık geldiği de söylenebilir[32].

  • AİLENİN KORUNMASI AÇISINDAN AİLE ARABULUCULUĞU

            Aile toplumun en küçük parçasıdır[33]. Toplumun refahı bu en küçük topluluğun birliği bütünlüğü ile alakalıdır. Zira aile çocuklarla büyür genişler ve çocuklar toplumun bir parçası haline gelirler. Aile birliğinin düzenli, şiddetten uzak olması demek topluma ruhsal anlamda sağlıklı bireylerin dâhil edilmesi olarak söylenebilir.

Ailenin korunması ve kadına karşı şiddetin önlenmesine dair kanun ile pozitif ayrımcılık benimsenmiş ve özellikle 1. madde gereğince; “Bu Kanunun amacı; şiddete uğrayan veya şiddete uğrama tehlikesi bulunan kadınların, çocukların, aile bireylerinin ve tek taraflı ısrarlı takip mağduru olan kişilerin korunması ve bu kişilere yönelik şiddetin önlenmesi” amaçlanmaktadır. HUAK madde 1’e göre; “Şu kadar ki, aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir” diyerek şiddet mağduru kişilerin süreç içerisinde haksız bir tutum ile karşı karşıya kalmasının önlenmeye çalışıldığını da söyleyebiliriz[34].

            Aile arabuluculuğu, her iki tarafın da avukatı yardımıyla (geleneksel yargılama) sisteminden çıkarak örf ve adetlerimize göre devam eden geleneksel çözüm yöntemi olarak birçok toplum tarafından daha popüler bir alternatif çözüm yöntemi olarak da kabul görebilmektedir[35].

Avukatın ve aile arabulucusunun rolleri farklıdır. Bu roller doğru belirlendiğinde işbirliği yapılarak kimsenin zarar görmediği bir boşanma gerçekleşebilir. Boşanmak isteyenler

 

TABLO 1: Rollerin Farklılıklarının Tespiti[36]

 

 

  • ÇOCUKLARIN DÂHİL EDİLDİĞİ AİLE ARABULUCULUĞU SÜRECİ

            Aile arabuluculuğu sürecinde yetişkin kabul edilebilecek çocukların, ebeveynlerinin almış oldukları ayrılık kararından en az zararla çıkabilmeleri arabuluculuk sürecinde önem arz etmektedir[37].  Anne ve babanın beklentileri yanında çocukların içinde bulundukları durum gözden kaçırılmamalıdır. Çocuğun yaşı kadar olgunluğu da önemlidir. Zira bu süreçten zarar görmeden çıkması önemlidir[38]. Velayeti almamış olan ebeveyn, çocuğuyla zaman geçirmek, onunla aynı fotoğraf karesinde olmak isteyecektir. Maalesef ki bazı ebeveynler kendi kırgınlık veya kızgınlıkları dolayısıyla velayeti almamış olan eski eşine çocuğu göstermeyerek kendince bir çözüm bulduğunu düşünmektedir. Hâlbuki kaybedilen aslında çocuğun beklentileri ve hayatıdır. 18 yaşın altında yetişkin olarak kabul edilebilecek çocuklarla beraber, yaşanan süreci fark edemeyen ama etkilenen 01- 7 yaş gurubu çocuklar da bulunmaktadır. Özellikle arabuluculuk sürecinde görev yapacak olan uzman aile arabulucularının çocuklu-çocuksuz ailelerin durumuna göre ayrı ihtisaslaşması gerektiğini de söylemeliyiz. Bununla beraber çocuklu ailelerin çocuklarının yaş gruplarına göre de ayrı uzmanlıklar oluşturulmalıdır.

            Ebeveynler[39]  çocuklarının bu boşanma sürecinden nasıl etkilendiklerini görememe ihtimalleri her zaman yüksektir. İçinde oldukları bu durumdan çocuklar etkilenmekte ve bu süreçte çocukların gelişiminin de bozulduğu söylenebilir[40]. Aile arabuluculuğu sistemi bunu amaçlayarak çocuğun en az zararla bu süreçten çıkmasını amaçlamaktadır. Uzman aile arabulucusu çocukla yapacağı görüşmede kendisine yardımcı olacak çocuk psikolojisinde uzman bir kişinin de hazır olması her zaman kolaylaştırıcı bir süreçtir. Ayrıca bu süreçte beklenen toplantı düzeni şartlarından farklı olarak çocuğun kendini iyi hissedebildiği özel görüşme odaları da hazır bulundurulmalıdır.

            Aile arabuluculuğu sürecine çocuklar davet edilecekse neden bu görüşmede olduklarını ve aile arabulucusunun nasıl bir görev yaptığını bilmeleri sürecin hızlı ilerlemesi için önemlidir. Çocuklar bu görüşmelerde özellikle ebeveynlerinin neden ayrıldığını, nelere ihtiyaçlarının olduğunu ve özellikle şimdiki yaşam ile gelecekteki yaşamları ile nasıl başa çıkabileceklerini görebilmektedir. Mahkeme sürecinde ise bu hususlar derinlemesine yapılamazken arabuluculuk sürecinde çocuğun kabul etme olasılığı artabilmektedir.

            Ebeveynler kendi psikolojik durumlarından dolayı çocuklarının içinde olduğu durumu tam olarak göremez ve çocuk olarak kabul edilip zaman içerisinde atlatacakları düşünülür. Gerçek hayatta ise, çocukların ergenlik döneminde psikolojik çöküntüler geçirdikleri görülmektedir. Ailelerin çocuğun yüksek menfaatini düşünmeleri önemlidir. Tam bu noktada aile arabuluculuğu (Boşanma Arabuluculuğu) devreye girmeli ve içinde oldukları çöküntüden bir an önce kurtulmaları gerekmektedir.

  • ULUSLARARASI AİLE ARABULUCULUĞU DÜZENLEMELERİ

            Ülkemiz de henüz aile arabuluculuğu mevzuatı düzenlenmemiştir. Medeni Kanun’da da yer almamaktadır. Avrupa’nın birçok ülkesinde ve özellikle Avrupa Birliği üye ülkelerinde aile arabuluculuğu yaygın olarak kullanıldığını ve etkin sonuçlar alındığını görmekteyiz[41].

            Arabuluculuk bir yana, aile arabuluculuğu sisteminin işleyişi ülkeden ülkeye farklılık gösterdiğini söyleyebiliriz[42].  Bu konuyla ilgili düzenlemelere bakacak olursak;

  • Uluslararası Aile Arabuluculuğu Rehberi (ISS 2014)
  • Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşme
  • Avusturalya Aile Kanunu Yasası 1975
  • İngiltere ve Galler’de 1996 tarihli Aile Hukuku Kanunu
  • Avrupa Birliği’nin 2008/52 Sayılı Arabuluculuk Direktifi
  • Hollanda Boşanma Sonrası Devam Eden Ebeveynlik Kanunu
  • İsviçre Birleşik Hukuk Usulü Kanunu
  • Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Aile Arabuluculuğu Hakkındaki R (98) 1 Sayılı Tavsiye Kararı (CEPEJ) söylenebilir.

            Uluslararası düzenlemelere baktığımızda çocuğun yüksek menfaati esas alınmaktadır. Türkiye’nin arabuluculuk sistemini yasal düzenlemelerin içine koymasındaki en önemli etken Avrupa Birliği aday ülkesi olmamızdır. Bu adaylık sürecinde Aile Arabuluculuğunun da benimsenmesi yasal düzenlemeler ile şekillenmesi beklenmektedir.

            Her ne kadar aday bir ülke olsak da kendine özgün düzeni toplumsal sosyal yapısı olan bir ülkeye sahibizdir. Gelişen ve değişen dünya ülkelerinin yargı sistemleri de ülkenin kültürü, vatandaşların istekleri beklentilerine göre şekillenmekte ve değişmektedir. Ülkemiz yargı değişiklikleri konusunda daha bakirdir. Zira kalıplaşmış bir örf ve adet hukuku düzeni vardır.  Bunlardan bir tanesi de imam nikâhı ile yapılan yasal olmayan evliliklerdir. Aile arabuluculuğunun uygulandığı Amerika Birleşik Devletleri’nde aile arabuluculuğun konusuna giren birlikteliklerde yer almaktadır. Resmi evliliği seçmeyip “birlikte yaşamak” adı altında birliktelikler bulunmaktadır. Birlikte yaşamak hayatı paylaşmak adı altında bir aile kurulmakta, birlikte mal edinilmekte, ortak bir çocuk sahibi olunmaktadır.  Evli olmadan birlikte yaşamanın hukuki karşılığı mevzuatımızda düzenlenmemiştir. Sadece çocuğun durumu iyileştirilmiş ve soy bağının netleşmesi açısında babanın çocuk ile olan ilişkisi hukuken koruma altına alınmıştır.

 

            SONUÇ

            Aile arabuluculuğu sisteminin işlerlik kazanacağı alanların doğru belirlenmesi, özellikle uygulama alanına girmesi beklenen dava şartı için önemlidir. Öncelikle ailenin korunması için herkes üzerine düşen görevi yapmalıdır. Yasal düzenlemelerin yeniden gözden geçirilmesi ve bireylerin boşanma ve ayrılık aşamasını bir çözüm olarak görmesi bir şekilde engellenmelidir. Özelliklede aile arabuluculuğu ile konuşabilme imkanı daha etkin olarak sağlanacağı için, taraflar bu süreçte kendilerine, çocuklarına son bir şans vermek, yuvalarını kurtarmak için çaba sarf edebilirler. Konuşabilmek kırgınlıkları telefi edebilmek için önemli bir etkendir. İletişimin kurulmasındaki asıl amaç, medeni bir cesaretle doğruların yanlışların konuşulabileceği bir müzakere ortamının kurulmasıdır. Müzakere süreci kolay bir yol olmasa bile herkesin bir şansa ihtiyacı vardır. Aile arabuluculuğunun en büyük faydası da bağımsız tarafsız 3. bir kişinin müzakere sürecini yöneterek tarafların yeniden bir araya gelmesini sağlamasıdır.

            Ülkemizin hâlihazırda devam eden büyük sorunlarından bir tanesi de imam nikâhlı eşlerin durumudur. Resmi nikâh olmadan kültürel ve dini inanışlar neticesinde sadece imam nikâhını kabul ederek büyük bir mağduriyet içinde kalan kadınlarımız bulunmaktadır. En azından Aile Mahkemelerine başvurma şansı olmayan imam nikâhlı eşler için de Aile Arabuluculuğunun bir çözüm yolu olabileceğini söyleyebiliriz. Bununla beraber birlikte yaşayan, çocuk sahibi olan mal edinen ama resmi olarak evli olmayan çiftlerin de bu müessesenin faydalarından yaralanabileceğini söyleyebiliriz. Toplumun her kesiminden insanın var olduğunu söyleyecek olursak bu düzenlemenin mahkeme yolunu seçmeyen veya seçemeyen çiftler için de bir çözüm yolu olacağını söyleyebiliriz.

            Aile Arabulucuları temel arabuluculuk eğitimin farklı olarak üst düzeyde bir eğitimden geçerek tarafları anlayan ve çözümü kendilerinin bulmalarına yardımcı olan tarafsız ve bağımsız 3. bir kişidir[43]. Alternatif uyuşmazlık çözüm yolu olan arabuluculuk, aile hukuku uygulamalarında uygulanması gereken önemli bir alternatif çözüm yöntemidir. Mahkemye gitmeden önce denenmesi tavsiye edilmektedir. Dava şartı olarak sisteme gelmesi tereddütleri beraberinde getirmiş olsa da, boşanma ve ayrılık aşamalarının üstesinden gelerek alternatif bir çözüm yolu olarak kabul edilmelidir. Sevgiden doğan hukukun en temel bireyi insan oduğu için, sevgi ile çözülemeyecek hiçbir uyuşmazlık yoktur. Aile sevgi ile büyüyen ve gelişen önemli bir müessesedir.

            Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu gereğince  yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk uyuşmazlıkları da arabuluculuğun konusuna girmektedir. Tüm bu sebeplerle aile arabuluculuğunun uygulama alanı bulabileceği önemli bir alanda boşanma aşamasındaki çiftlerden birinin yabancı olması ve çocuğu kendi ülkesine götürmek istemesi neticesinde ortaya çıkan “çocuk kaçırmaları[44]” suçlarıdır. Ülkemizde de çocuk kaçırmalarının fazlasıyla olduğunu söyleyebiliriz. Bu durumun önlenebilmesinde yardımcı bir mekanizma olarak bu sorunların da üstesinden gelebilecek bir yol olduğunu söyleyebiliriz[45]. Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine İlişkin Lahey sözleşmesine[46] göre farklı uyruktan olan ailelerin çocuklarının durumları ile ilgili olarak tavsiye edilen “dostane yollarla çözüm bulmak[47] olduğuna göre, arabuluculuk kanununda bu konuyla ilgili düzenleme yapılması tavsiyelerimiz arasındadır. 

Aile arabuluculuğunun getirilmesi düşünüldüğünde katkı sağlayacağını düşündüğümüz birkaç tespit;

  • Aile arabuluculuğu toplum içinde farkındalık oluşturulması gereken önemli bir alternatif çözüm yöntemidir. Türk Medeni Kanununun Aile Hukuku düzenlemeleri nasıl ki Türk toplum yapısına göre hazırlanmışsa, Aile arabuluculuğu da aynı düzenlemede benzer hassasiyetlerle ele alınmalıdır. Dünyadaki uygulamalar bir tarafa, Türk aile yapısı esas alınarak (doğu-batı senteziyle)  düzenlemeler yapılmalıdır.
  • Çocuğun yüksek menfaati, aile arabuluculuğunda da hassasiyet içinde irdelenmeli ve kamu düzeninden çıkartılmadan hâkim iznine tabi özel düzenlemeler ışığında yapılmalıdır.
  • Aile arabuluculuğunda resmi bir evlilik olup olmamasına bakılmaksızın veya ailelerin çocuklu-çocuksuz, kültürel etkileşimler, sosyal standartların hepsi değerlendirilerek bilimsel analizler ışığında değerlendirilmelidir. Eş, çocuk, evli çift, evli olmayan çift, imama nikâhlı eş v.s
  • Duygusal, sosyal, kültürel, ekonomik gelecek kaygıları özellikle çocukların gelişiminde önemli bir etkendir ve bu durum ailelerinin boşanma süreçlerinde  önem arz etmektedir.
  • Aile arabuluculuğu maddi ve duygusal kırılmalara cevap verme yöntemi olarak kullanılabilecek alternatif çözüm yöntemidir. İletişimin kurulduğu bir süreçte güven ilişkisi daha ağır basmaktadır. Bu durum arabuluculuğu mahkemeden ayıran önemli bir özelliktir.
  • Alternatif çözüm yöntemlerinden biri olan Arabuluculuk adalete erişimin bir parçasıdır. Adalete erişimde etkili bir yöntem olarak dünya örneklerinde görebilmekteyiz. Özellikle kadının adalete erişiminin sağlanması önemlidir. Toplumsal cinsiyet kavramının bu noktada etkin kullanımı aranabilir[48]. Çocuklu çalışan kadın, mülteci dul ve çocuklu kadın v.s örnekler çoğaltılabilir.
  • Aile arabuluculuğunun yasal çerçevesinin çizilmesi verimli bir sonuç için önemlidir. Siyasi düzlemde (Adalet Bakanlığı-Aile, Çalışma Ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı) aile arabuluculuğunu geliştirmek için dostane çözüm yöntemini kullanım alanlarının geliştirilmesi için mevzuat değişikliklerine ihtiyaç duyulmaktadır. Mümkün olduğu kadar ailenin korunması açısından ebeveyn sorumluluğunu paylaşmak gerekir.

 

 

 

 

KAYNAKÇA

AKINTÜRK Turgut/ATEŞ KARAMAN Derya, Türk Medeni Hukuku Aile Hukuku, İkinci Cilt, Beta Yayınları, İstanbul 2012.

AKKAYA Tolga, “Boşanma Davasında Alınabilecek Geçici Hukuki Korumalar Veya Hâkimin Müdahalesi Yoluyla Çocuğun Korunması Kapsamında Zorunlu Arabuluculuk Ve Boşanma Süreci (Aile) Danışmanlığı”, Ankara Barosu Dergisi, 2014/4, (S. 24-61).

AKKOYUN Füsun, Çatışma Yönetimi, Nobel Yayınları, Ankara, 2013

AKSOY Barış/KOÇ Selahattin/BOZTOSUN Selahattin, “Türkiye’de Finansal Uyuşmazlıkların Çözümünde Arabuluculuk Uygulamalarının Analizi”, International Journal of Social Sciences and Education Research, (3) 5, 2017, (S. 1868-1880).

AYTAÇ Mehlika, “Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesinin Uygulanması ve Karşılaşılan Sorunlar”, Adalet Akademisi Dergisi, Yıl: 2004, Sayı 20.

BOZDAĞ Gonca Gülfem, “Arabuluculuk ve Arabuluculuğun Ebeveynler Arasındaki Uluslararası İhtilaflarda Uygulanabilirliği”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. XX, Y. 2016, Sa.1.

COŞAR Vedat Ahsen, Dünyada Arabuluculuk Uygulamaları Konferansı, Türkiye Barolar Birliği, 11 Mart 2011, Ankara.

Council of Europe, Family Mediation, Recommendation No. R (98) 1, and explanatory memorandum, Strasbourg 1998.

ÇALIŞIR, Kurtuluş Tayanç, Arabuluculuk, Adalet Yayınevi, Ankara, 2015.

DEMEYERE Luc, Dünyada Arabuluculuk Uygulamaları Konferansı, Türkiye Barolar Birliği, 11 Mart 2011, Ankara.

DEMİR Şamil, “Arabuluculuk İle Aile İçi Şiddet Ve Uzlaşmaya Tabi Suçların İlişkisi”, Ankara Barosu Dergisi, 2014/2, (S. 212-228) (Uzlaşma).

DEMİR, Şamil, Avukatın Uzlaşma Sağlama Yetkisi, Adalet Yayınevi, Ankara, 2011.

DOĞAN Murat, “Türk Medeni Kanunu’nun Evliliğin Genel Hükümleri Bakımından Getirdiği Yenilikler”, AÜHFD, 2003, Cilt: 52, Sayı: 4.

DURAL Mustafa/ÖĞÜZ Tufan/GÜMÜŞ Mustafa Alper, Türk Özel Hukuku Cilt III Aile Hukuku, Filiz Kitapevi, İstanbul, 2015.

ERDOĞAN Ersin/ERZURUMLU Nurbanu, Hukuk Uyuşmazlıklarında Türkiye’nin Arabuluculuk Tecrübesi ve Zorunlu Arabuluculuk Taslağı, SETA, Seta Yayınları, İstanbul, 2016.

EROL Muammer, Türk Hukukunda Arabuluculuk ve Teşkilatlanması, Adalet Yayınları, Ankara, 2018.

GENÇCAN Ömer Uğur, Aile Hukuku, Yetkin Yayıncılık, Ankara, 2011.

GOODMAN Andrew, Arabuluculuğa Hazırlanmak (Arabuluculuktan Yararlanacaklar İçin Rehber, (Preparing For Mediation), Adalet Bakanlığı Yayın İşleri Daire Başkanlığı, Temmuz 20017.

GÜLLÜOĞLU ALTUN Yasemin, Aile Arabuluculuğu (Siteme Genel Bakış), Prof. Dr. Hüseyin HATEMİ’ye 80. Yıl Armağanı (80. Yıl Sempozyumu Tebliğleri), Onikilevha Yayınları, İstanbul 2018, (s. 477-514).

GÜLLÜOĞLU Yasemin, “Aile Arabuluculuğu (Family Mediation)”, İdeal Hukuk Dergisi (Aile ve Hukuk Sayısı), Hukukçular Derneği Yayını, Bahar 2015, Yıl: 4, Sayı: 3.

HATEMİ Hüseyin, Aile Hukuku, Onikilevha Yayınları, İstanbul, 2019.

ILDIR Gülgün, Alternatif Uyuşmazlık Çözümü, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2003.

İL, Sunay, Aile Arabuluculuğu, Toplum ve Sosyal Hizmet, Cilt 20, S.1, Nisan 2009.

KAPLAN BEYHAN, Güler, Boşanmanın Hukuki Sonuçlarında Arabuluculuk, Sümer kitapevi,2014.

KARACABEY Kürşat, “Zorunlu Arabuluculuğun Hukukun Temel İlkelerine Aykırılığı ve Uygulanabilirliğine Dair Sorunlar”, Ankara Barosu Dergisi, 2016/1, (S. 457-489).

KEKEÇ Elif Kısmet, Arabuluculuk Yoluyla Uyuşmazlık Çözümünde Temel Aşamalar ve Taktikler, Ankara 2011.

KÖSEOĞLU Bilal, Uluslararası Çocuk İadesi ve Uluslararası Nafaka Alacakları Davaları, Türkiye Barolar Birliği Yayınları, Ankara, 2007.

KÖSEOĞLU Bilal/KOCAAĞA Köksal, Aile Hukuku ve Uygulaması, Ekin Yayıncılık, 2011, Bursa.

MOORE Christoper W., Arabuluculuk Süreci (The Mediation Process) Anlaşmazlık Çözümünde Pratik Stratejiler, Nobel Yayınları, Ankara, 2016.

Öngider Gregory Nilgün, Boşanma mı yoksa Çocuk için Evliliği Sürdürmek mi? Çocuğun Psikolojik Uyumu Açısından Önemli Bir Soru, Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar-Current Approaches in Psychiatry 2016;8(3): (275-289).

ÖZBEK Mustafa, “Avrupa Birliğinde Alternatif Uyuşmazlık Çözümü”, TBB Dergisi, Sayı: 68, 2007, (AB).

ÖZBEK Mustafa, “Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin “Aile Arabuluculuğu” Konulu Tavsiye Kararı”, DÜHFD, Cilt7, S.2, 2005.

ÖZKAN Aslı, “Mahkeme Dışı Uyuşmazlık Çözüm Yöntemleri”, TSPAKB, Sayı 53, Ocak 2007, (S.20-33)

ÖZMUMCU, Seda, Uzak Doğu’da Arabuluculuk Anlayışı ile Türk Hukuk Sisteminde Arabuluculuk Kurumuna Genel Bir Bakış, On İki Levha Yayınları, İstanbul , 2013.

PARKİNSON, Lisa, Aile Arabuluculuğu, Yeni Aile Adalet Sistemine Dair Uygun Uyuşmazlık Çözüm Yöntemi, T.C. Adalet Bakanlığı Yayın İşleri Dairesi Başkanlığı, Ocak, 2018.

PEKCANITEZ Hakan, ÖZEKES Muhammet, Uyuşmazlıkların Dostane Yollarla Çözümü ve Arabuluculuk, Adalet Bakanlığı, İngiltere Büyükelçiliği, Türkiye Adalet Akademisi.

SARISÖZEN Serhat, Uyuşmazlıkların Alternatif Çözüm Yolları Işığında Avukatlık Hukukunda Uzlaştırma, Yetkin Yayınları, Ankara, 2011.

ŞAHİN CEYLAN Şule, Geleneksel Toplumdan Modern Topluma Alternatif Uyuşmazlık Çözümü, XII Levha Yayınları, İstanbul 2009.

ŞAHİN, Hüseyin Güngör, Arabuluculuk, Mentis Yayıncılık, Ankara 2008.

TANRIVER Süha, “Hukuk Uyuşmazlıkları Bağlamında Alternatif Uyuşmazlık Çözüm Yolları ve Özellikle Arabuluculuk” TBB Dergisi, Sayı: 64, 2006.

Temel Arabuluculuk Kitabı (Katılımcı Kitabı), Adalet Bakanlığı, Eylül 2017.

YEŞİLIRMAK, Ali, Doğrudan Görüşme, Arabuluculuk, Hakem-Bilirkişilik ve Tahkim, On İki Levha Yayınları, İstanbul, 2011.

 

İNTERNET KAYNAKLARI

http://facilitationreloaded.com/

 http://metinreyna.com/39/siddetsiz-iletisim-bir-yasam-dili/

http://tr-smart.com/hizmetler/fasilitasyon/-

http://www.adb.adalet.gov.tr/Sayfalar/MEVZUAT/kanun.html

http://www.adb.adalet.gov.tr/Sayfalar/soru_gorus_oneriler/index.html#_Toc361272832

http://www.tbmm.gov.tr/komisyon/insanhaklari/pdf01/137-160.pdf /

http://www.taa.gov.tr/arabuluculuk/brosur.pdf

https://www.iss-ssi.org/index.php/en/what-we-do-en/mediation-en

https://www.familymediationcouncil.org.uk/family-mediation/

 

 

 

 

* Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Medeni Hukuk Anabilim Dalı Dr. Öğretim Üyesi Yasemin GÜLLÜOĞLU ALTUN, elektronik posta: yasemin.gulluoglu@asbu.edu.tr

 

[2] http://tr-smart.com/hizmetler/fasilitasyon/- http://facilitationreloaded.com/ (son güncelleme 02.07.2018).

[3] GÜLLÜOĞLU ALTUN Yasemin, Aile Arabuluculuğu (Siteme Genel Bakış), Prof. Dr. Hüseyin HATEMİ’ye 80. Yıl Armağanı (80. Yıl Sempozyumu Tebliğleri), Onikilevha Yaınları, İstanbul 2018, (s. 477-514) ,s. 478.

[4] Arabuluculuk süreci gönüllü bir süreçtir. Gönüllülük sürecinin istisnası dava şartı arabuluculuktur.

[5] COŞAR Vedat Ahsen, Dünyada Arabuluculuk Uygulamaları Konferansı, Türkiye Barolar Birliği, 11 Mart 2011, Ankara, s.14; Arabuluculuk sürecini seçmeyen taraflar için kararı hâkim verir. Verilen bu karar yasa gereğince tarafları bağlar, bknz https://www.familymediationcouncil.org.uk/family-mediation/ (19.02.2019)

[6] Dava şartı arabuluculuk şuan için İş Uyuşmazlıklarında ve Ticari Uyuşmazlıklarda uygulanabilmektedir.

[7] AKKAYA Tolga, “Boşanma Davasında Alınabilecek Geçici Hukuki Korumalar Veya Hâkimin Müdahalesi Yoluyla Çocuğun Korunması Kapsamında Zorunlu Arabuluculuk Ve Boşanma Süreci (Aile) Danışmanlığı”, Ankara Barosu Dergisi, 2014/4, (S. 24-61), s.26.

[8] Şiddetsiz iletişim için bknz. http://metinreyna.com/39/siddetsiz-iletisim-bir-yasam-dili/  (son güncelleme 04.03.2019)

[9] Aile bireyleri arasında çatışmanın olması ve meydana gelmiş sorunun çözülemez hale gelmesi tüm tarafları çıkmazlar içine alır. Bu sebeple 3. Bir kişinin müdahalesi, çözüm yolu bulması, çatışmayı püskürtmesi mümkündür. Yasal çerçevede aile arabuluculuğu da tam olarak bunu yapmış olacaktır. Ailedeki çatışmalara örnek için bknz. AKKOYUN Füsun, Çatışma Yönetimi, Nobel Yayınları, Ankara, 2013, s. 262 v.d.

[10] Arabuluculuk sürecinde tarafları anlayan bir 3. Kişi bulunduğu için, katılan tarafların daha az üzülmeleri sağlanabilmektedir. Ayrılık taraflar için büyük çöküşler oluşturur. Mahkeme sürecinde bu çöküşlerin üstesinden gelinmezken, arabuluculukta bu durum en aza indirgenerek sağlanmaya çalışılır. Bknz https://www.familymediationcouncil.org.uk/family-mediation/ (çevrim içi 21.03.2019).

[11] Sadah Ahmad, Nora Abdul Hak, Family Medıatıon And Sulh: An Alternatıve Dıspute Resolutıon In Malaysıa, https://www.researchgate.net/publication/299336872_FAMILY_MEDIATION_AND_SULH_AN_ALTERNATIVE_DISPUTE_RESOLUTION_IN_MALAYSIA (çevrimiçi 20.03.2019)

[12] Ahmad/Abdul Hak, a.g.m.

[13] http://www.adb.adalet.gov.tr/Sayfalar/MEVZUAT/kanun.html (son güncelleme 01.03.2019); Arabuluculuk  teriminin İngilizce karşılığı olan “mediation” Latincedeki “medius,medium” kelimesinden türemiş olup “ortada,arada”, anlamlarına gelmektedir. ….ingiliz dilinde benzer seslere sahip kelimeler olan “mediation” (arabuluculuk), “conciliation” (uzlaştırma), “reconciliation” (barıştırma) ve hatta “metitation” (meditasyon) kelimelerinin kullanımında bir kafa karışıklığı görülebilmektedir. Bknz. Lisa Parkinson, Aile Arabuluculuğu, Yeni Aile Adalet Sistemine Dair Uygun Uyuşmazlık Çözüm Yöntemi, T.C. Adalet Bakanlığı Yayın İşleri Dairesi Başkanlığı, Ocak, 2018, s. 8-9; Benzer tanımlar için bknz. Kurtuluş Tayanç Çalışır, Arabuluculuk, Adalet Yayınevi, Ankara, 2015, s. 8; Şamil Demir, Avukatın Uzlaşma Sağlama Yetkisi, Adalet Yayınevi, Ankara, 2011; ŞAHİN, Hüseyin Güngör, Arabuluculuk, Mentis Yayınları, Ankara 2008, S. 45; ÖZBEK Mustafa, “Avrupa Birliğinde Alternatif Uyuşmazlık Çözümü”, TBB Dergisi, Sayı: 68, 2007, s. 268, (AB); GÜLLÜOĞLU Yasemin, “Aile Arabuluculuğu (Family Mediation)”, İdeal Hukuk Dergisi (Aile ve Hukuk Sayısı), Hukukçular Derneği Yayını, Bahar 2015, Yıl: 4, Sayı: 3, s. 98. Moore’e göre arabuluculuğun tarifi HUAK’dan çokta farklı değildir. Etkili sorun çözmede ve müzakere etmede bağımsız üçüncü bir kişinin katılımı ve yine arabuluculuğun ilkelerine uyulmuş bir süreç yönetimi olarak söylenebilir. Ayrıntılı olarak bknz. MOORE Christoper W., Arabuluculuk Süreci (The Mediation Process) Anlaşmazlık Çözümünde Pratik Stratejiler, Nobel Yayınları, Ankara, 2016, s. 8; KARACABEY Kürşat, “Zorunlu Arabuluculuğun Hukukun Temel İlkelerine Aykırılığı ve Uygulanabilirliğine Dair Sorunlar”, Ankara Barosu Dergisi, 2016/1, (S. 457-489), s.458; ERDOĞAN Ersin/ERZURUMLU Nurbanu, Hukuk Uyuşmazlıklarında Türkiye’nin Arabuluculuk Tecrübesi ve Zorunlu Arabuluculuk Taslağı, SETA, Seta Yayınları, İstanbul, 2016, s.9; EROL Muammer, Türk Hukukunda Arabuluculuk ve Teşkilatlanması, Adalet Yayınları, Ankara, 2018, s. 7.

[14] Arabuluculuk mahkemeye gitmeden tarafların çözüm bulabilecekleri bir çözüm yöntemidir. Bu konuyla ilgili bknz. Ali Yeşilırmak, Doğrudan Görüşme, Arabuluculuk, Hakem-Bilirkişilik ve Tahkim, On İki Levha Yayınları, İstanbul, 2011, s. 9-10; Seda Özmumcu, Uzak Doğu’da Arabuluculuk Anlayışı ile Türk Hukuk Sisteminde Arabuluculuk Kurumuna Genel Bir Bakış, On İki Levha Yayınları, İstanbul , 2013, s. 22 v.d.; Arabuluculuk Daire Başkanlığı tarafından yapılan tanıma bakacak olursak; “Arabuluculuk, günümüzde dostane yollarla uyuşmazlık çözüm yöntemleri içinde en yaygın olarak bilinen ve uygulanan uyuşmazlık çözüm yöntemidir” bknz. http://www.adb.adalet.gov.tr/Sayfalar/soru_gorus_oneriler/index.html#_Toc361272832 (Son Güncelleme 06.02.2019); ÖZEKES Muhammed, “Uyuşmazlık Çözüm Yolları İçinde Arabuluculuk ve Bir Düzenleme Önerisi”( HPD, 2006/7, s.40–45), s.43.

[15] “Alternatif kelimesiyle anlatılmak istenen ise mahkemelerde uygulanacak olan yargılama kurallarının alternatiflerinin olduğudur” bknz. SARISÖZEN Serhat, Uyuşmazlıkların Alternatif Çözüm Yolları Işığında Avukatlık Hukukunda Uzlaştırma, Yetkin Yayınları, Ankara, 2011, s. 26; ILDIR Gülgün, Alternatif Uyuşmazlık Çözümü, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2003, s. 22; Erol, a.g.e., s 58.

[16] Özbek (AB), a.g.m., s. 265; BOZDAĞ Gonca Gülfem, “Arabuluculuk ve Arabuluculuğun Ebeveynler Arasındaki Uluslararası İhtilaflarda Uygulanabilirliği”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. XX, Y. 2016, Sa.1, s. 103; ÖZKAN Aslı, “Mahkeme Dışı Uyuşmazlık Çözüm Yöntemleri”, TSPAKB, Sayı 53, Ocak 2007, (S.20-33), s. 20; AKSOY Barış/KOÇ Selahattin/BOZTOSUN Selahattin, “Türkiye’de Finansal Uyuşmazlıkların Çözümünde Arabuluculuk Uygulamalarının Analizi”, International Journal of Social Sciences and Education Research, (3) 5, 2017, (S. 1868-1880), s. 1869

[17] Özbek (AB), a.g.m., s. 268.

[18] PEKCANITEZ Hakan, ÖZEKES Muhammet, Uyuşmazlıkların Dostane Yollarla Çözümü ve Arabuluculuk, Adalet Bakanlığı, İngiltere Büyükelçiliği, TAA, http://www.taa.gov.tr/arabuluculuk/brosur.pdf , s. 2.

[19] Şshin, a.g.e., s. 54

[20] GOODMAN Andrew, Arabuluculuğa Hazırlanmak (Arabuluculuktan Yararlanacaklar İçin Rehber, (Preparing For Mediation), Adalet Bakanlığı Yayın İşleri Daire Başkanlığı, Temmuz 20017, s. 5.

[21] Sarısözen, a.g.e., s. 79.

[22] Bozdağ, a.g.e., s. 103; Kekeç, a.g.e., s. 83 v.d.

[23] https://www.familymediationcouncil.org.uk/family-mediation/ (çevrimiçi 02.03.2019)

[24] Parkinson, a.g.e., s. 9; Güllüoğlu Altun, a.g.m., s. 490.

[25] Boşanma arabuluculuğu ABD de geçen bir terimken Avrupa’da ve ülkemizde özellikle aile arabuluculuğu olarak geçmektedir. Bknz. Parkinson, a.g.e., s. 8.

[26] https://www.familymediationcouncil.org.uk/family-mediation/ (çevrim içi 04.03.2019)

[27] Parkinson, a.g.e., s. 21 (naklen alıntı); http://www.hsk.gov.tr/Eklentiler/Dosyalar/601b164a-1876-4ded-84a8-1171d1543564.pdf (çevrim içi 10.03.2019)

[28] “İngiltere ve Galler’de, akredite aile arabulucuları için geçerli olan FMC Davranış Kuralları 2016, gizlilik meselesini şöyle ele almaktadır: 5.5.1 Aşağıdaki madde 5.5.3, 5.5.4 ve 5.5.5 hükümleri saklı kalmak kaydıyla, arabulucular her iki 29 katılımcının açık onayı veya mahkemenin ifşaatı zorunlu kılan kararı olmaksızın bir arabuluculuk süreci hakkında veya süreç esnasında elde ettikleri bilgileri mahkeme sosyal hizmetler memurları ve mahkemeler dahil olmak üzere hiç kimseye ifşa edemez. 5.5.2 Arabulucular, arabuluculuk işlemine ilişkin bilgileri her iki tarafın da açık onayı olmaksızın herhangi bir tarafın hukuki danışmanına yazılı veya sözlü olarak iletemez. Arabuluculuk süreci içerisinde aynı anda diğer tarafın hukuki danışmanlarına söylenmemiş veya yazılı olarak bildirilmemiş hiçbir bilgi herhangi bir tarafın hukuki danışmanına iletilemez. 5.5.3. Bir çocuğun ciddi zarar gördüğüne ilişkin özel iddiaların veya arabulucuların bir çocuğun mağduriyetine olduğuna ilişkin şüphelerinin lüzumuna uygun olarak araştırılabilmesi için gerekli görülmesi halinde arabulucular ilgili Sosyal Hizmetler Dairesini bilgilendirir. 5.5.4 Arabulucular örnek olarak yetişkin mağduriyeti veya zarar görme ihtimali gibi diğer kamu politikalarının önceliğe sahip olduğunu düşünmeleri halinde ilgili kuruma bilgi verirler. 5.5.5 Arabulucuların Suçtan Kaynaklı Malvarlığı Değerlerini Aktarma Kanunu 2002 ve/veya diğer ilgili kara para aklama mevzuatı uyarınca ilgili kamu dairesine bildirimde bulunma yükümlülüğüne dair şüphe duymaları halinde, arabuluculuk sürecini katılımcılara nedenini belirtmeksizin derhal durduracaklardır”. Parkinson, a.g.e., s. 23-24, (naklen alıntı).

[29] Parkinson, a.g.e., s. 22.

[30] Parkinson, a.g.e., s. 24.

[31] Parkinson, a.g.e., s. 24-25.

[32] Parkinson, a.g.e., s. 25.

[33] “en dar anlamı ile aile, ‘evlilik birliği’ demektir. Bknz. HATEMİ Hüseyin, Aile Hukuku, Onikilevha Yayınları, İstanbul, 2019, s. 1; DURAL Mustafa/ÖĞÜZ Tufan/GÜMÜŞ Mustafa Alper, Türk Özel Hukuku Cilt III Aile Hukuku, Filiz Kitapevi, İstanbul, 2015, s. 1; “geniş anlamda aile, ana, baba ve evlenmemiş çocuklar değil, fakat evlenmiş çocuklar ile onların eş ve çocukları, büyük ana ve büyük babalar, hatta çocuklar ve amcalar, halalar, dayılar, teyzeler, onların eşleri, çocukları ve torunları da dâhil bulunuyordu” bknz., AKINTÜRK Turgut/ATEŞ KARAMAN Derya, Türk Medeni Hukuku Aile Hukuku, İkinci Cilt, Beta Yayınları, İstanbul 2012, s.4.

[34] Hukuk Uyuşmazlıkları Kanununda Aile ile ilgili düzenlemelerden bir tanesi de icra edilebilirlik şerhi alınması durumunda duruşmalı olarak yapılabileceğidir. Bknz. HUAK madde 18 (3) “İcra edilebilirlik şerhinin verilmesi, çekişmesiz yargı işidir ve buna ilişkin inceleme dosya üzerinden yapılır. Ancak arabuluculuğa elverişli olan aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda inceleme duruşmalı olarak yapılır.”

[35]Ahmad/AbdulHak, a.g.e.,

https://www.researchgate.net/publication/299336872_FAMILY_MEDIATION_AND_SULH_AN_ALTERNATIVE_DISPUTE_RESOLUTION_IN_MALAYSIA

[36] Tablo hazırlanırken, Lisa Parkinson’un kitabından ve Sadah Ahmad ve Nora Abdul Hak’ın makalesinden yararlanılmıştır. Bknz. Parkinson, a.g.e., s, 18.

[37] https://www.mediationcentermn.org/uploaded/Doc/cim_information_f414b5.pdf

[38] Öngider Gregory Nilgün, Boşanma mı yoksa Çocuk için Evliliği Sürdürmek mi? Çocuğun Psikolojik Uyumu Açısından Önemli Bir Soru, Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar-Current Approaches in Psychiatry 2016;8(3): (275-289), s. 280.

[39] “Ulusal hukuka göre ebeveyn; anne ve babalık sorumluluğu taşıyan kişi(ler) kastedilmektedir. Ebeveynin olmadığı ya da artık anne ve babalık sorumluluğu taşımadığı durumlarda bu kişi bir vasi veya tayin edilmiş hukuki bir temsilci olabilir”. Bknz. Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Çocuk Dostu Adalete İlişkin Rehber, Avrupa Konseyi Yayını, 2013.

[40] Jennifer McIntosh,  Child Inclusive Mediation Information,

https://www.mediationcentermn.org/uploaded/Doc/cim_information_f414b5.pdf ,

[41] Avrupa Birliği üye ülkelerinde ADR (Alternatif Uyuşmazlık Çözümü) nin önemi büyüktür. Teşvik edici yasal düzenlemelerin de yapıldığını görmekteyiz. Ayrıntılı olarak bknz. ÖZBEK (AB), a.g.m.,  s. 265; Güllüoğlu Altun, a.g.m., s. 502.

[42] Aksoy/Koç/Boztosun, a.g.e., s. 1869-1870.

[43] Sarısözen, a.g.e., s. 78.

[44] Dostane çözüm yöntemleri için bknz. 5717 sayılı “Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun”, (madde 7/c ve 10),  22/11/2007 tarihinde kabul edilmiş ve 04/12/2007 tarihli ve 26720 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

[45] ISS son 7 yıl içerisinde uluslararası aile arabuluculuğuna odaklanmış ve belli bir oranda çocuk kaçırma suçlarının önüne geçmiştir. Bknz. https://www.iss-ssi.org/index.php/en/what-we-do-en/mediation-en (çevrimiçi 20.03.2018)

[46] “Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi” (Lahey Sözleşmesi “1980”), 3.11.1999 gün ve 4461 sayılı Kanunla onaylanmış ve 15.2.2000 tarihli, 23965 sayılı Resmî Gazete ’de yayımlanarak ülkemizde 01.08.2000 tarihi itibariyle yürürlüğe girmiştir.

[47] Dostane çözüm yolları için daha ayrıntılı olarak bknz. KÖSEOĞLU Bilal, Uluslararası Çocuk İadesi ve Uluslararası Nafaka Alacakları Davaları, Türkiye Barolar Birliği Yayınları, Ankara, 2007, s. 14 v.d.; AYTAÇ Mehlika, “Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesinin Uygulanması ve Karşılaşılan Sorunlar”, Adalet Akademisi Dergisi, Yıl: 2004, Sayı 20, s. 42 vd. .

[48] Arabuluculuk görüşmelerinde tarafın cinsiyeti sürece katılmada önem arz edebiliyor. Kadının adalete erişiminin kolaylaştırılması amacıyla bazı çözümler getirilmelidir. Kadının şiddet eğilimli eşi var ise, aynı anda görüşme yapılmasından kaçınılmalı, ayrı asansörler ile müzakere yerine gelmesi sağlanmalı , güvenlik beklenenin üzerinde olmalıdır. Bununla beraber toplantının saati, mesafeler bir kadın için daha farklı belirlenebilir. Küçük çocuğu olan bir kadın için çocuğunu bırakabileceği yer ve uygun saatin sağlanması önemlidir. Bu örnekler çoğaltılabilir.


Paylaş
İşlem Sonucu